در اولین جلسه کلاس باستان شناسی ماد استاد دکتر ملکزاده ناباورانه شنیدم که"ری" مهمترین شهر " ماد "بوده است!حتی بزرگتر و مهمتر از اکباتان .چنین ادعائی در باره ری برای من که سالهاست روی تاریخ و باستان شناسی ری پژوهش و تحقیق می کنم کاملا" بی سابقه و عجیب می نمود.اما وقتی از دلایل و مستندات این ادعا پرسیدم فرمودند دلیل و مدرکی جز آنچه در منابع تاریخی یونانی- آن هم به اشارت...
-،وجود ندارد.
این ابهام موجب شد یک بار دیگر درجستجوی این مهم برخیزم و از همه حتی خود دکتر ملکزاده هم کمک بگیرم تا شاید با سرجمع نمودن همه این حداقل ها از اطلاعات تاریخی و اشارات تلویحی و ... در منابع؛ سرنخ های دیگری بیابیم که نتیجه تا به اکنون چندان هم بد نبوده!.

نوشته "استرابون" مورخ یونانی همدوره با اشکانیان در باره ماد (جلد چهارم مرآت البلدان)چنین مضمونی است:
"مدی" منقسم به دو قسمت است: "مدی کبیر" و "مدی صغیر"؛ اما "مدی کبیر"پایتخت و دارالملک آن اکباتان .... و در این زمان محل ییلاق سلاطین اشکانی است..... ."مدی صغیر" مشهور به "آتروپاتن"(=آذربایجان) می باشد.

شادروان پیرنیا نیز در " ایران باستان" چنین نگاشته:
برخی به سه ماد قائلند:
1- ماد بزرگ یا عراق عجم قرون بعد
2- ماد کوچک یا آذربایجان
3- ماد رازی یا مملکت ری ؛ ولی بیشتر ماد رازی را جزء ماد بزرگ بشمار می آورند چنانکه ری تا این اواخر جزء عراق عجم بشمار می آمد... .

ایزیدور خاراکسی(پارت: بند 7)،سترابون(کتاب 11، فصل 13 ، بند 7) ، دیودور سیسیلی (کتاب 19 ، بند 44)بطلمیوس (جغرافیا ، فصل 6 ، بند 2)در باره"Media Rhagiana" ماد راگیان(ماد رازی) نوشته اند. .

شادروان دکتر کریمان در باره واژه ماد در دوران مختلف نوشته است: در عهد اشکانیان و ساسانیان آن را "مای" و " مار" و در قرون اسلامی" ماه" می گفته اند.

فخرالدین گرگانی در " ویس و رامین" این سرزمین را" ماه" و " کشورماه " نامیده:
نگوئی تا کدامین خوشتر ای ماه
به چشم نرگسینت "مرو" یا "ماه"
****
چو بینم روی رامین گاه و بیگاه
مرا چه "مرو" باشد جای و چه "ماه"
****
منم مهمان تو یک ماه در"ماه"
چنان چون دوستداران نکوخاه
****
که سبز است از بهاران "کشور ماه"
همی تابد رخاکش زهره و ماه
****
که هرگز نگذرد بر " کشورماه"
نه بیرون آید از پندت شهنشاه
****
هنوز از مرز های " کشورماه"
همی آید همانا آوخ و آه
****
اگر من بودمی در "کشورماه"
نبردی ویس را هرگز شهنشاه
****
هزاران آفرین بر"کشورماه"
که چون ویس آمدست از وی یکی ماه

ابوریحان بیرونی هم نوشته است:
" وهم (اشکانیان) الذین ملکو العراق و بلاد "ماه" و هی الجبال .... "
در تاریخ ارمنستان موسی خورن نیز بصورت " مار" مذکور است.

(ادامه دارد.....)